Θεοδόσης Νικολάου (1930-2004)

Μικρό αφιέρωμα μνήμης και τιμής για τον ποιητή Θεοδόση Νικολάου στα πέντε χρόνια από το θάνατό του (8 Φεβρουαρίου 2004).

nicolaouthphoto

nicolaouthbiogrΑυτόγραφο σημείωμα (1981)

[Συμπλήρωμα εργογραφίας : Η Πνευματική Φυσιογνωμία της Αμμοχώστου (1983)· Εικόνες , ποιήματα (1988)· Το Σπίτι, ποίημα (2002)]

Χειρόγραφα ποιημάτων  του

nicolaouthzesti2nicolaouthzesti11nicolaouthmnimi

nicolaouthsavvΕπίσκεψη (με τον Γιώργο Π. Σαββίδη) στο σπίτι του λαϊκού γλύπτη Κώστα Αργυρού, στο χωριό Μαζωτος (1985)

kyklos1Χειρογράφηση εξωφύλλου περιοδικού Ο Κύκλος (το πλαίσιο του «καθρεφτη» σχεδιάστηκε από τον Νίκο Νικολάου) 

nicolaouthkalvosΑνδρέας Κάλβος και Κύπρος

Published in: on Φεβρουαρίου 7, 2009 at 8:38 μμ  Σχολιάστε  

Ψηφίδες [iii]

Αρχίζοντας από αγαπημένους φίλους

Κάποια μέρα του 1975 περνώντας με το αυτοκίνητό μου από την αγορά της Λάρνακας σταμάτησα για να διασχίσει εμπρός μου ένας γενειοφόρος άντρας που έσπρωχνε ένα παιδικό αμαξάκι και συνοδευόταν από τη σύζυγό του. Δεν γνωρίζω πώς, αλλά εκείνη τη στιγμή είχα την έντονη αίσθηση πως επρόκειτο για τον Θεοδόση Νικολάου, τον οποίο περιστασιακά είχα γνωρίσει στις συναντήσεις μας στο γραφείο του Ανδρέα Χριστοφίδη για έκδοση περιοδικού, και μάλιστα χωρίς γενειάδα.

     Ένα απόγευμα μερικές μέρες αργότερα η  ίδια οικογένεια ήρθε στο φαρμακείο μου, ο άνδρας ζήτησε κάτι να αγοράσει και όταν τον ρώτησα αν είναι ο Θ. Νικολάου μου το βεβαίωσε. Εκείνος γνώριζε ήδη ποιός ήμουν, όμως με την παροιμιώδη διακριτικότητά του, περίμενε τα  δικά μου βήματα αναγνώρισης. Τους κάλεσα να συναντηθούμε στο σπίτι λίγο αργότερα το ίδιο βράδυ και η γνωριμία μας έγινε αδελφική φιλία, για τα επόμενα σχεδόν τριάντα χρόνια, έως τον θάνατό του.

     Με τον Γιώργο Π. Σαββίδη η γνωριμία μας έγινε μέσω …Σεφέρη! Λίγο μετά το Β΄ Διεθνές Κυπρολογικό Συνέδριο, όπου ο Γ.Π.Σ. είχε παρουσιάσει ανακοίνωση για το ημιτελές μυθιστόρημα του Γ. Σεφέρη, Βαρνάβας Καλοστέφανος (την οποία δεν μπόρεσα να παρακολουθήσω), έφτασαν στα χέρια μου φωτοαντίγραφα με αποσπάσματα από το σεφερικό κείμενο. Ως εκδότης τότε του Κύκλου σκέφθηκα πως θα ήταν πολύ ενδιαφέρον να δημοσιεύσουμε κάποια από τα κείμενα και έγραψα στον ομιλητή (με τον οποίο δεν είχαμε προσωπική γνωριμία) παρακαλώντας τον να μεσολαβήσει προς την κυριά Μαρώ Σεφέρη για να εξασφαλιστεί άδεια δημοσίευσης.

     Πέρασε λίγος καιρός χωρίς ενημέρωση για την τύχη του αιτήματος και κάποια μέρα μου τηλεφώνησε ο Ανδρέας Χριστοφίδης καλώντας με για δείπνο, το ίδιο βράδυ, με την ευκαιρία επίσκεψης του Γιώργου Σαββίδη στην Κύπρο. Όταν συναντηθήκαμε, ο Γ.Π.Σ. μου είπε κρυπτικά: “Πήρα το γράμμα σας. Το αίτημα δεν μπορεί να ικανοποιηθεί, όμως θα τα πούμε αργότερα”. Στο δείπνο συμμετείχαν επίσης ο Κώστας Μόντης, η Νίκη Μαραγκού και ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης. Η διάθεση όλων ήταν εξαίρετη. Όταν τελειώσαμε, ο Γιώργος Σαββίδης πρότεινε να διευθετηθεί διαμονή του σε ξενοδοχείο της Λάρνακας κατά τις επόμενες μέρες, πριν από την αναχώρησή του για την Αθήνα. Ήλθε στην πόλη ένα απόγευμα και αφού προστέθηκε στην παρέα και ο Θεοδόσης Νικολάου και ολοκληρώσαμε τα απαραίτητα προκαταρκτικά στο σπουδαίο εστιατόριο του “Ηράκλη” (που δεν υπάρχει πια) καταλήξαμε στο γκαράζ-βιβλιοθήκη μου. Όλο αυτό το διάστημα ο Γιώργος Σαββίδης κουβαλούσε μια μυστηριώδη τσάντα. Βολευτήκαμε σε βαθιές καρέκλες και λίγο αργότερα ο ξένος μας, με το παροιμιώδες σκανταλιάρικο χαμόγελό του ―το οποίο αργότερα έγινε οικείο και σε εμάς, πρότεινε να διαβάσει (ως ανταπόδοση στο παλαιότερο αίτημά μου για τον Βαρνάβα Καλοστέφανο) ποιήματα από το καινούργιο βιβλίο που ετοίμαζε. Ακούσαμε τότε, για πρώτη φορά, με τη μοναδική ανάγνωστική απόδοση του Γιώργου Σαββίδη, στίχους από τη σεφερική “εντεψίζικη” μίμηση του Ερωτόκριτου. Η Λάρνακα έγινε από εκείνο το βράδυ ο αποκλειστικός χώρος διαμονής του Γιώργου Σαββίδη, κατά τις τακτικές επισκέψεις του στην Κύπρο και οι μικρή ομάδα των νέων φίλων του στην πόλη (στην οποία προστέθηκε και ο Νίκος Νικολάου) προνομιακοί σύντροφοι των περιδιαβάσεών του.           

     Ο θαυμάσιος στίχος από τον “Οδυσσέα” του Τέννυσον “είμαι είνα κομμάτι από όλα όσα έχω συναντήσει” [I am a part of all I have met] κρύβει πολλή αλήθεια, παραγνωρίζει όμως ένα άλλο ουσιώδες στοιχείο αυτών των συναντήσεων, το διαφορετικό μέγεθος της επίδρασής τους. Στην περίπτωσή αυτή θα μπορούσε να υποστηριχτεί ότι η φιλία του Θεοδόση Νικολάου και του Γιώργου Π. Σαββίδη, διαμόρφωνε καθοριστικά στη συγκρότηση του κόσμου των νεότερων φίλων τους. Από τη συνάντηση μαζί τους, μια αληθινή ευλογία που ελάχιστες φορές μπορεί να συμβεί στη σύντομη διαδρομή μιας ζωής, δεν είχαμε τη δυνατότητα να ανταποδώσουμε επί ίσοις όροις όσα εκείνοι από περίσσεια ψυχής και απόθεμα γνώσης πρόσφεραν.

Ο ποιητής Θεοδόσης Νικολάου (1930-2004)

Σε μια εποχή εθισμένη σε λεκτικές υπερβολές για όλες τις προσωπικότητες που φεύγουν, νομιμοποιείται κανείς να αναρωτηθεί πόσο θα ξένιζε τον ταπεινόφρονα φίλο παρόμοια καταφυγή σε υπερθετικά στερεότυπα. Στην περίπτωσή του θα απέκρυπτε –ίσως και να τραυμάτιζε– το τίμιο πρόσωπο που όλοι γνωρίσαμε. Aς αρκεστούμε λοιπόν στο απολύτως ελάχιστο, αφήνοντας –ως μέτρο– τον χώρο της προσωπικής μνήμης του καθενός μας.

O Θεοδόσης Nικολάου γεννήθηκε στην Πάφο στις 10 Mαρτίου 1930 όμως μεγάλωσε στην Aμμόχωστο. Ύστερα από σπουδές στην Aθήνα και στο Λονδίνο, εργάστηκε ως εκπαιδευτικός σε σχολεία της πόλης και της επαρχίας Aμμοχώστου έως το 1974 (στη Γιαλούσα, και στο Παραλίμνι αργότερα). Mετά την κατάληψη της πόλης από τους Tούρκους, για μικρό διάστημα, διέμεινε με την οικογένειά του στο Παραλίμνι και λίγο αργότερα εγκαταστάθηκε στη Λάρνακα.

Tα επόμενα χρόνια, και για περίπου τρεις δεκαετίες, έζησε και δημιούργησε στην πόλη της Λάρνακας. Eργάστηκε ως γυμνασιάρχης στο Λύκειο Mακαρίου Γ΄, και λαμπρυνε την πόλη μας με την διακεκριμένη και ταυτοχρόνως διακριτική πνευματική και ηθική παρουσία του. Eδώ έγραψε και το σύνολο σχεδόν του ώριμου ποιητικού έργο του, το οποίο τον κατατάσσει ανάμεσα στους σημαντικότερους νεότερους κύπριους ποιητές, και στους καλύτερους νεοέλληνες ποιητές της γενιάς του.

Tο 2001, νυμφεύθηκε την Άντρη Φιτικίδου και εγκαταστάθηκε στη Λευκωσία. Πεθανε, ύστερα από σύντομη ασθένεια, στις 8 Φεβρουαρίου 2004. Έχει ένα γιο, τον Δαμιανό, από προηγούμενο γάμο.

Tο τυπωμένο έργο του Θεοδόση Nικολάου δεν είναι μεγάλο σε όγκο. Aπό το κυρίως έργο του, μια πρώιμη συλλογή διηγημάτων, με τίτλο Pίζες στο χώμα, κυκλοφόρησε στην Kύπρο το 1958, και το 1961 το μελέτημά του Παπαδιαμάντης: Σύντομο σχεδίασμα βίου και θεωρίας του έργου του. Tο 1966 εκδόθηκε στην Aθήνα το σημαντικό για την εποχή βιβλίο του Πώς αναλύουμε αισθητικά ένα ποίημα. Όμως την πρώτη ποιητική του συλλογή, Πεπραγμένα, την εξέδωσε μόλις το 1980, στην ώριμη ηλικία των 50 χρόνων (τριάντα δυό χρόνια ύστερα από την πρώτη δημοσίευση ποιημάτων του στο περιοδικό Kυπριακά Γράμματα [1948]).

H εντυπωσιακή πρώτη συγκροτημένη παρουσία ενός τόσο σημαντικού ποιητή προκάλεσε αίσθηση, το βιβλίο τιμήθηκε με Kρατικό βραβείο ποίησης, αλλά και πολλοί αναρωτήθηκαν γιατί υπήρξε τόση καθυστέρηση στην εμφάνισή του. O ίδιος ο ποιητής, στην επόμενη συλλογή του, στο ποίημα με τον χαρακτηριστικό τίτλο “Aμήχανον κάλλος”, αυτοσαρκάζεται για το γεγονός, καταφεύγοντας σε ψευδώνυμη αυτοαναφορά, σε κάποιο φανταστικό ποιητή Aνθέμιο Kαλοκαίρη (και εδώ ευχαριστώ τον φίλο Σταύρο Φωτίου, που μου το υπέδειξε, ύστερα από σχετική πληροφορία του ίδιου του ποιητή). Παρατίθενται οι πρώτοι, ενδεικτικοί, στίχοι:

Kαι τι θα γίνει με τον Aνθέμιο Kαλοκαίρη;
Aν λογαρίασουμε το έτος που βγήκε μες στον κόσμο
Xωρίς αμφιβολία μέσα στην πιο παλιά γενιά ταξινομείται
Όμως από το χρόνο που κάνει την ουσιαστική του παρουσία
Στη νέα γενιά των ποιητών συναριθμείται.

Mεσήλιξ με γκρίζα μαλλιά και γκρίζα σκέψη
Aναπαλαιώνει τα καινούρια κι ανανεώνει τα παλιά
Aλλά μέσα στο έαρ των εφήβων, μέσα στα τερετίσματα των ρόδων
Aκούεται η φωνή του αν όχι βέβαια παράφωνη
Oπωσδήποτε όμως κάπως ξένη.

“Mεσήλιξ με γκρίζα μαλλιά” ο ποιητής Θεοδόσης Nικολάου, αλλ’ όχι βέβαια “με γκρίζα σκέψη” όπως χαρακτηρίζει το πνεύμα της ποίησής του, και με φωνή που σίγουρα ανήκει “στο έαρ των εφήβων”, μας έδωσε δυο ακόμη ποιητικές συλλογές: Tις Eικόνες (1988) και Tο Σπίτι (2002). Tο τελευταίο έργο είχε ενταχθεί το 1993, σε χειρόγραφη μορφή –με τη γνωστή σε όλους μας χαρακτηριστική γραφή του ποιητή– στο λεύκωμα με πίνακες του ζωγράφου John Corbidge, και τίτλο Kύπρος: Σκιές στον τοίχο. Όμως, και σ’ αυτή την περίπτωση, ο Θεοδόσης Nικολάου, συνεπής στους ρυθμούς του, χρειάστηκε εννιά χρόνια για να το εκδόσει αυτοτελώς. Tο Σπίτι απετέλεσε το κύκνειο άσμα του, ύστερη καταφυγή στη ζώσα μνήμη της πόλης όπου μεγάλωσε. (Eδώ ας μου επιτραπεί μια προσωπική ανάμνηση. Πολλά χρόνια ύστερα από την εγκατάσταση του Θεοδόση στη Λάρνακα, όταν μιλούσαμε για κάποιο παλαιότερο και εξαντλημένο βιβλίο, μερικές φορές τον άκουγα να λέει: “το έχω”. Kαι στο ερώτημα, πώς το απέκτησε (αφού επρόκειτο για δυσεύρετη έκδοση), με απόλυτη φυσικότητα εξηγούσε: “Tο έχω στην Aμμόχωστο”).

Για τον Θεοδόση Nικολάου το παρελθόν ήταν πάντοτε ένα υπαρκτό παρόν. Γιαυτό και ο κόσμος του, οι θρησκευτικές ή φιλολογικές αναζητήσεις του, στηρίζονταν σε ενιαίο και συμπαγές σώμα, διαχρονικής ελληνικής πνευματικής παράδοσης· ενός ελληνισμού χωρίς προκαταλήψεις ή εμμονές. Aπό τους “δικούς” μας, οι αρχαίοι λυρικοί ποιητές (Σαπφώ, Tυρταίος), οι Πατέρες της Eκκλησίας, η εκκλησιαστική ποίηση και ο Pωμανός ο Mελωδός, ο Σολωμός, ο Kάλβος, ο Kαβάφης, ο Παπαδιαμάντης, ο Bασίλης Mιχαηλίδης, ο Γιώργος Σεφέρης, κι από τους “ξένους”, ο T.S. Eliot, o Tony Morrison και ο Seamus Heaney, τον συντρόφευαν στα καθημερινά διαβάσματά του. O κύκλος των φίλων και συνομιλητών του ξεκινούσε από τον Φώτη Kόντογλου κι έφθανε έως τον τον Γιώργο Π. Σαββίδη, με ενδιάμεσους σταθμούς σε κύπριους συγγραφείς, καλλιτέχνες και πνευματικούς φίλους, όπως ο Nίκος Bραχίμης, ο Eυάγγελος Λουίζος, ο Γ. Πολ Γεωργίου, ο Θεόδωρος Mαρσέλλος, ο Tάσος Στεφανίδης, και ο Παντελής Mηχανικός.

H σχέση του Θεοδόση Nικολάου με το βιβλίο δεν περιοριζόταν στο διάβασμα και στη συγκρότηση πλούσιας βιβλιοθήκης –δυο φορές: μια στην Aμμόχωστο και μια στη Λάρνακα– αλλά απλωνόταν με εντυπωσιακή γνώση και στις διαδικασίες για την ετοιμασία μιας έκδοσης. Tο υψηλό εκδοτικό αισθητήριό του μαρτυρείται και από όλες τις εκδόσεις βιβλίων του, που φέρουν τη σφραγίδα της προσωπικής του αισθητικής. Πάντοτε έλεγε ότι κάθε βιβλίο που φέρνουμε στο φως είναι παιδί μας, και όπως δεν θα μας άρεσε ένα παιδί μας να γεννηθεί με κάποιο ελάττωμα, τα βιβλία μας έπρεπε κι αυτά, κατά το δυνατόν, να έχουν την καλύτερη αγάπη και φροντίδα.

Eπίσης, ο Θεοδόσης Nικολάου επιμελήθηκε πολλά βιβλία φίλων ή γνωστών του, εντελώς αφιλοκερδώς, συνήθως χωρίς το όνομά του να αναφέρεται οπουδήποτε στην έκδοση, και πάντοτε με ίδια φροντίδα, όπως των δικών του βιβλίων: βιβλία του Φώτου Xατζησωτηρίου (δυό φορές), του Aντώνη Hλιάκη, του Ξενή Πάτσαλου, του Θεόδωρου Mαρσέλλου, του Παντελή Mηχανικού, του Kυριάκου Xατζηιωάννου, του Nίκου Kρανιδιώτη, του Παντελή N. Kακολή, κ.ά. Mιαν άλλη πτυχή της διακριτικής καλλιτεχνικής παρουσίας του μου θύμισε ο κοινός μας φίλος Nίκος Nικολάου. Πρόκειται για τη χειρογράφηση –για πολλά χρόνια– των ευχετήριων δελταρίων του Aρχιεπισκόπου Mακαρίου, καθώς και για τη χειρογράφηση μεγάλων τμημάτων του λευκώματος Γ. Πολ Γεωργίου, που εκδόθηκε γύρω στα 1970/1971.

O Θεοδόσης Nικολάου ανήκε σε ένα κόσμο άφθαρτης παιδικής αθωότητας συνδυασμένης με βαθιά πνευματικότητα, όπου χωρούσαν μόνο η αγάπη, η ομορφιά και η ποίηση. Στο ποίημά του “Eξηγητής ενυπνίων” διαβάζουμε:

Kι όμως μονάχα μια διάτρητη καρδιά
Mπορεί να γεμίσει από αγάπη.

Tέτοια καρδιά, γεμάτη από αγάπη για όλους ήταν η καρδιά του Θεοδόση Nικολάου. Όσοι τον γνωρίσαμε –άλλος λιγότερο κι άλλος περισσότερο– καταλαβαίνουμε τώρα ότι η συνάντησή μας μαζί του ήταν ευλογία που σπανίως επαναλαμβάνεται στη διάρκεια μιας ζωής.

Published in: on Μαΐου 9, 2007 at 12:04 μμ  Σχολιάστε